Jak rozpoznać depresję u członka rodziny i jak mu pomóc?

Depresja u bliskiej osoby nie zawsze wygląda jak ciągły smutek. Czasami pierwszym zauważalnym sygnałem jest wycofanie z kontaktów, utrata zainteresowań, drażliwość, problemy ze snem, spadek energii albo coraz większa trudność z wykonywaniem zwykłych codziennych obowiązków.

Zmiany mogą rozwijać się stopniowo. Osoba cierpiąca na depresję nie zawsze sama zauważa, jak bardzo zmieniło się jej funkcjonowanie. Zdarza się więc, że to partner, rodzic, dziecko albo inny członek rodziny jako pierwszy dostrzega, że problem trwa dłużej niż zwykłe pogorszenie nastroju.

Jeżeli obniżony nastrój, utrata zainteresowań lub inne niepokojące objawy utrzymują się przez dłuższy czas i wpływają na codzienne życie, warto zachęcić bliską osobę do konsultacji ze specjalistą. Profesjonalne leczenie depresji może obejmować psychoterapię, leczenie farmakologiczne lub połączenie różnych metod, zależnie od sytuacji pacjenta.

Depresja a zwykły smutek - jaka jest różnica?

Smutek, zniechęcenie czy gorszy nastrój są naturalnymi reakcjami na trudne wydarzenia i mogą pojawiać się u każdego.

Depresja jest czymś więcej niż chwilowym przygnębieniem.

Według WHO podczas epizodu depresyjnego obniżony nastrój albo utrata zainteresowania i odczuwania przyjemności utrzymują się przez większość dnia, niemal codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie. Towarzyszyć mogą temu również inne objawy, a całość wpływa na funkcjonowanie człowieka w życiu rodzinnym, zawodowym lub społecznym.

Sam czas trwania objawów nie wystarcza jednak do samodzielnego postawienia diagnozy. Podobne dolegliwości mogą występować także w innych problemach psychicznych i zdrowotnych.

Dlatego zadaniem rodziny nie jest diagnozowanie depresji. Znacznie ważniejsze jest zauważenie zmian i zachęcenie bliskiej osoby do profesjonalnej oceny.

Jakie objawy depresji może zauważyć rodzina?

Depresja może wyglądać różnie u różnych osób. Nie każdy pacjent doświadcza wszystkich objawów jednocześnie.

Utrzymujący się obniżony nastrój

Bliska osoba może sprawiać wrażenie stale smutnej, przygnębionej, pustej albo pozbawionej nadziei.

U części osób zamiast wyraźnego smutku pojawia się drażliwość, napięcie lub większa niż wcześniej skłonność do konfliktów.

Utrata zainteresowań i przyjemności

Osoba przestaje interesować się tym, co wcześniej było dla niej ważne.

Może rezygnować z:

• spotkań,
• hobby,
• aktywności fizycznej,
• wspólnych wyjść,
• kontaktu z rodziną,
• życia intymnego,
• zajęć, które wcześniej sprawiały jej przyjemność.

Charakterystyczne może być zdanie:

„Nic mnie już nie cieszy”.

Spadek energii i przewlekłe zmęczenie

Codzienne czynności mogą zacząć wymagać znacznie większego wysiłku.

Wstanie z łóżka, przygotowanie posiłku, zrobienie zakupów czy rozpoczęcie pracy mogą być odbierane jako bardzo trudne.

Nie należy automatycznie interpretować tego jako lenistwa.

Problemy ze snem

Może występować:

• trudność z zasypianiem,
• częste budzenie się,
• bardzo wczesne wybudzanie,
• nadmierna senność,
• spędzanie znacznej części dnia w łóżku.

Zmiana rytmu snu jest jednym z sygnałów, na które rodzina może zwrócić uwagę.

Zmiana apetytu i masy ciała

Depresja może wiązać się zarówno ze zmniejszeniem apetytu i utratą masy ciała, jak i ze zwiększonym jedzeniem.

Dlatego nie należy sprowadzać tego objawu wyłącznie do chudnięcia.

Problemy z koncentracją

Bliska osoba może mieć trudność z:

• czytaniem,
• oglądaniem filmu,
• podejmowaniem prostych decyzji,
• wykonywaniem obowiązków zawodowych,
• zapamiętywaniem informacji.

Czasami rodzina zaczyna interpretować takie zachowanie jako brak zainteresowania albo roztargnienie.

Poczucie winy i niska samoocena

Osoba cierpiąca na depresję może bardzo negatywnie oceniać siebie.

Mogą pojawiać się wypowiedzi:

„Jestem ciężarem”.

„Wszystko przeze mnie”.

„Do niczego się nie nadaję”.

Szczególnie niepokojące są wypowiedzi dotyczące braku sensu życia, śmierci albo przekonania, że rodzinie byłoby lepiej bez tej osoby.

Czy osoba z depresją zawsze wygląda na smutną?

Nie.

To jeden z powodów, dla których rodzina może długo nie zauważać problemu.

Osoba może nadal:

• chodzić do pracy,
• opiekować się dziećmi,
• spotykać się z ludźmi,
• żartować,
• wykonywać obowiązki.

Jednocześnie może odczuwać głębokie przygnębienie, pustkę, utratę zainteresowań czy silne poczucie beznadziei.

Dlatego nie należy wykluczać depresji tylko dlatego, że ktoś z zewnątrz „normalnie funkcjonuje”.

Dlaczego depresja się pojawia?

Nie ma jednej przyczyny depresji.

WHO opisuje jej rozwój jako wynik współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Ryzyko może być większe między innymi u osób, które doświadczyły poważnej straty, przemocy, przewlekłego stresu lub innych trudnych wydarzeń życiowych.

Nie oznacza to jednak, że u każdej osoby można znaleźć jedno wydarzenie odpowiedzialne za chorobę.

Depresja może wystąpić również u osoby, która z perspektywy otoczenia:

• ma dobrą pracę,
• jest w związku,
• ma rodzinę,
• nie przeżyła ostatnio oczywistego kryzysu.

Dlatego komunikaty typu:

„Przecież nie masz powodów do depresji”

nie pomagają i mogą zwiększać poczucie niezrozumienia.

Jak pomóc osobie z depresją?

Rodzina nie zastąpi psychoterapeuty ani lekarza, ale może odegrać bardzo ważną rolę w zauważeniu problemu i rozpoczęciu leczenia.

Powiedz, co zauważasz

Zamiast stawiać diagnozę:

„Masz depresję”.

lepiej powiedzieć:

„Widzę, że od kilku tygodni prawie nie wychodzisz z domu, źle śpisz i przestały Cię interesować rzeczy, które wcześniej były dla Ciebie ważne. Martwię się o Ciebie”.

Rozmowa oparta na konkretnych obserwacjach jest zwykle łatwiejsza niż przekonywanie drugiej osoby, że jest chora.

Słuchaj bez oceniania

Nie zawsze trzeba od razu znajdować rozwiązanie.

Pomocne może być pokazanie, że jesteśmy gotowi wysłuchać bez krytykowania i bez natychmiastowego udzielania rad.

NHS zaleca między innymi pozostawanie w kontakcie, cierpliwość, nieocenianie oraz zachęcanie do uzyskania profesjonalnej pomocy.

Nie bagatelizuj problemu

Zdania takie jak:

„Weź się w garść”.

„Inni mają gorzej”.

„Musisz po prostu więcej wychodzić”.

„Masz wszystko, czego potrzebujesz, więc skąd depresja?”

mogą pogłębiać poczucie winy i niezrozumienia.

Depresja nie jest kwestią charakteru ani braku odpowiedniego nastawienia.

Zaproponuj konkretną pomoc

Dla osoby z nasilonymi objawami nawet umówienie wizyty może być trudne.

Można zaproponować:

• znalezienie specjalisty,
• pomoc w umówieniu konsultacji,
• wspólne pojechanie na wizytę,
• pomoc w codziennych obowiązkach,
• regularny kontakt.

Nie chodzi o przejęcie całego życia osoby chorej, ale o ułatwienie wykonania pierwszych kroków.

Jak namówić bliską osobę na konsultację?

Nie każda osoba z objawami depresji od razu zgodzi się na pomoc.

Może mówić:

„Samo mi przejdzie”.

„Nie potrzebuję psychiatry”.

„Nie chcę o tym rozmawiać”.

„Nie mam siły nigdzie iść”.

W takiej sytuacji warto wracać do rozmowy spokojnie i opierać się na konkretnych zmianach, które zauważamy.

Można powiedzieć:

„Nie chcę Cię diagnozować. Widzę tylko, że od kilku tygodni czujesz się znacznie gorzej i wpływa to na Twoje życie. Chciałbym, żeby porozmawiał z Tobą ktoś, kto potrafi profesjonalnie ocenić tę sytuację”.

Jeżeli rodzina sama nie wie, gdzie rozpocząć szukanie pomocy, można również skonsultować sytuację w poradni.

Kto diagnozuje i leczy depresję?

Rozpoznanie depresji powinno opierać się na profesjonalnej ocenie.

Pomocy można szukać między innymi u:

• lekarza psychiatry,
• psychologa,
• psychoterapeuty,
• lekarza podstawowej opieki zdrowotnej.

W Polsce do psychiatry można zgłosić się bez skierowania. Pacjent.gov.pl wskazuje również, że leczenie depresji może obejmować pomoc psychiatryczną, psychoterapię, a w zależności od sytuacji również farmakoterapię.

Nie ma jednej metody odpowiedniej dla wszystkich pacjentów.

Jak długo czekać, zanim zaczniemy się martwić?

Nie należy oceniać depresji wyłącznie na podstawie pojedynczego złego dnia.

Jednocześnie nie warto miesiącami czekać na samoistną poprawę, jeżeli członek rodziny wyraźnie zmienił sposób funkcjonowania.

Szczególnie warto reagować, gdy przez około dwa tygodnie lub dłużej utrzymują się objawy takie jak:

• obniżony nastrój,
• utrata zainteresowań,
• wycofanie,
• problemy ze snem,
• spadek energii,
• trudności z koncentracją,
• poczucie beznadziei.

Jeżeli objawy są bardzo nasilone albo pojawiają się myśli samobójcze, nie należy czekać dwóch tygodni. Pomocy należy szukać od razu.

Kiedy sytuacja wymaga pilnej reakcji?

Szczególnie poważnie należy potraktować wypowiedzi dotyczące:

• śmierci,
• braku sensu życia,
• bycia ciężarem dla innych,
• chęci zniknięcia,
• samookaleczenia,
• samobójstwa.

Nie należy zakładać, że ktoś mówi o samobójstwie wyłącznie po to, aby zwrócić na siebie uwagę.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia należy zadzwonić pod numer 112 lub 999 albo zgłosić się z osobą do najbliższego SOR lub izby przyjęć.

Jeżeli bliska osoba mówi, że zamierza zrobić sobie krzywdę, ma konkretny plan albo jej zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie, nie należy zostawiać jej samej.

WHO podkreśla, że myśli o śmierci lub samobójstwie mogą występować w depresji i wymagają odpowiedniej reakcji.

Czy depresja może współwystępować z uzależnieniem?

Tak.

Problemy związane z alkoholem lub innymi substancjami mogą współwystępować z depresją. Alkohol i narkotyki mogą być używane jako sposób chwilowego zmniejszania napięcia, smutku czy problemów ze snem, ale w dłuższej perspektywie mogą pogarszać sytuację psychiczną. WHO wskazuje między innymi szkodliwe używanie alkoholu jako czynnik powiązany z depresją.

Jeżeli członek rodziny jednocześnie zmaga się z objawami depresji i problemem uzależnienia, podczas pierwszej konsultacji warto powiedzieć o obu trudnościach. Plan pomocy powinien uwzględniać całą sytuację, a nie tylko jeden z problemów.

Czego nie robić, pomagając osobie z depresją?

W dobrej wierze rodzina może czasem podejmować działania, które nie pomagają.

Warto unikać:

• bagatelizowania objawów,
• zawstydzania,
• porównywania z innymi,
• wymuszania „dobrego humoru”,
• traktowania depresji jako lenistwa,
• samodzielnego diagnozowania,
• podejmowania decyzji o lekach za pacjenta,
• izolowania chorej osoby,
• ignorowania wypowiedzi o śmierci lub samobójstwie.

Pomaganie nie oznacza także, że członek rodziny musi samodzielnie ponosić całą odpowiedzialność za zdrowie drugiej osoby.

Czy depresję można skutecznie leczyć?

Tak. Dostępne są skuteczne metody leczenia depresji, w tym psychoterapia oraz leczenie farmakologiczne. Wybór postępowania zależy między innymi od rodzaju i nasilenia objawów oraz sytuacji pacjenta.

Najważniejsze jest jednak rozpoczęcie właściwej diagnostyki.

Im dłużej rodzina próbuje wyłącznie „poprawiać humor” albo czekać, aż problem sam minie, tym dłużej osoba może pozostawać bez odpowiedniej pomocy.

Najczęściej zadawane pytania

Jak rozpoznać depresję u bliskiej osoby?

Warto zwrócić uwagę na utrzymujący się obniżony nastrój, utratę zainteresowań, spadek energii, problemy ze snem, zmianę apetytu, trudności z koncentracją, wycofanie społeczne oraz wypowiedzi świadczące o poczuciu beznadziei.

Czy osoba z depresją może normalnie chodzić do pracy?

Tak. Depresja nie zawsze uniemożliwia wykonywanie wszystkich obowiązków. U części osób zewnętrzne funkcjonowanie przez dłuższy czas pozostaje stosunkowo dobre.

Czy depresja zawsze wiąże się ze smutkiem?

Nie. Może dominować utrata zainteresowań, pustka, drażliwość, zmęczenie albo wycofanie.

Czy depresja może minąć sama?

Przebieg depresji jest różny, ale utrzymujących się lub nasilonych objawów nie należy ignorować. Warto skonsultować je ze specjalistą i ustalić, czy potrzebne jest leczenie.

Jak rozmawiać z osobą, która nie chce iść do psychologa lub psychiatry?

Najlepiej opierać rozmowę na konkretnych zmianach, które zauważyliśmy, zamiast stawiać diagnozę lub oceniać. Można również zaproponować praktyczną pomoc w znalezieniu i umówieniu konsultacji.

Co zrobić, jeśli bliska osoba mówi o samobójstwie?

Taką wypowiedź należy potraktować poważnie. Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia, należy wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999 albo zgłosić się do SOR lub izby przyjęć.

Jak zrobić pierwszy krok?

Jeżeli obserwujesz u bliskiej osoby wyraźną zmianę nastroju, zachowania i codziennego funkcjonowania, która utrzymuje się przez dłuższy czas, nie musisz samodzielnie ustalać, czy jest to depresja.

Pierwszym krokiem może być rozmowa oraz zachęcenie do profesjonalnej konsultacji.

Wczesne zauważenie problemu nie oznacza stawiania diagnozy. Oznacza potraktowanie zmian poważnie i pomoc bliskiej osobie w dotarciu do specjalisty.